Dụng cụ làm đồ da gồm những món đồ nghề nhỏ nhưng mỗi món gắn với một công đoạn riêng: tờ rập và thước để lấy dấu, dao để cắt, máy và dao để lạng mỏng, keo để dán, đục và búa để tạo lỗ, kim chỉ để khâu, rồi giấy nhám và sơn để hoàn thiện cạnh. Thiếu một món, người thợ vẫn có thể xoay xở; nhưng dùng sai món, sản phẩm sẽ lộ ra ngay ở đường cắt, đường chỉ hay mép da.
Bài viết về dụng cụ làm đồ da này không phải danh sách mua sắm. Thay vào đó, bài đi lần lượt theo các công đoạn trên bàn thợ ở xưởng Thế Phạm tại TP.HCM: mỗi công đoạn cần dụng cụ gì, dụng cụ đó làm việc gì và vì sao tay nghề vẫn quan trọng hơn bản thân dụng cụ. Cuối bài có gợi ý một bộ dụng cụ làm đồ da tối thiểu cho người mới bắt đầu.
Dụng cụ làm đồ da gồm những gì?
Nếu xếp theo thứ tự làm ra một món đồ da thủ công, đồ nghề có thể chia thành bảy nhóm. Bảng dưới đây tóm tắt nhanh từng nhóm trước khi đi vào chi tiết.
| Công đoạn | Dụng cụ thường dùng | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Rập và lấy dấu | Rập bìa cứng, thước thép, dùi hoặc bút vạch | Định hình chính xác từng chi tiết trên tấm da |
| Cắt da | Dao cắt, dao bán nguyệt, tấm kê cắt, đá mài | Cắt chi tiết theo rập, đường cắt thẳng và gọn |
| Lạng da | Máy lạng tấm, máy lạng mép, dao lạng trên mặt kính | Làm mỏng toàn tấm hoặc từng mép da |
| Dán và gấp mép | Keo dán da, cây quét keo, búa gõ | Ghép các lớp da cố định trước khi khâu |
| Đục lỗ | Đục răng, đục tròn, búa, tấm kê đục | Tạo hàng lỗ khâu đều và lỗ khoá |
| Khâu tay | Kim khâu da, chỉ khâu, kẹp gỗ | Khâu các lớp da lại với nhau bằng tay |
| Hoàn thiện cạnh | Giấy nhám, sơn cạnh, dụng cụ quét sơn | Làm cạnh da phẳng, kín và bền |
Thứ tự các nhóm dụng cụ làm đồ da trong bảng cũng là thứ tự một tấm da đi qua trên bàn thợ. Mỗi nhóm đều đã có bài viết riêng trên blog Thế Phạm; bài này đóng vai trò tấm bản đồ, nối các công đoạn lại với nhau. Muốn hiểu bức tranh lớn hơn về nghề, có thể đọc thêm mục Leather crafting trên Wikipedia.
Dụng cụ làm đồ da ở công đoạn rập và lấy dấu
Trước khi dao chạm vào da, người thợ cần biết chính xác mình sẽ cắt gì. Tờ rập chính là “bản vẽ kỹ thuật” của một món đồ da: kích thước từng chi tiết, vị trí đường khâu, vị trí lỗ khoá đều nằm trên đó.
Ở xưởng Thế Phạm, rập được vẽ trên máy tính, in ra giấy, dán lên bìa cứng rồi cắt thành từng mảnh. Rập làm bằng giấy bìa cứng để đủ cứng khi đặt lên da và vạch theo. Mỗi bộ rập sau khi làm xong được xưởng lưu lại, để lần sau làm lại đúng quy cách đã thống nhất với khách.
Nhóm dụng cụ làm đồ da đi kèm rập khá đơn giản:
- Thước thép: thẳng, cứng, không bị dao cứa mòn như thước nhựa; vừa để đo vừa làm điểm tựa khi cắt.
- Dùi hoặc bút vạch: để lấy dấu đường viền rập lên mặt da. Vết vạch cần đủ rõ để nhìn thấy nhưng nằm ở phần sẽ bị cắt bỏ.
- Hộp đựng rập: nghe có vẻ thừa, nhưng rập bị cong, sứt góc thì chi tiết cắt ra cũng lệch theo.
Với da cá sấu, rập còn có thêm một vai trò: chọn vân. Người thợ xoay rập trên tấm da để mặt ngoài của sản phẩm rơi đúng vào vùng vảy đẹp nhất, đồng thời giữ tỷ lệ cân đối giữa sản phẩm và vân da.
Toàn bộ quy trình từ trao đổi quy cách với khách đến cắt rập bìa cứng đã được viết chi tiết trong bài rập da là gì và vai trò của tờ rập.
Dụng cụ cắt da: dao, tấm kê và đá mài
Cắt da là công đoạn dễ thấy nhất, nhưng cũng dễ hỏng nhất. Một đường cắt run tay hay xơ mép sẽ theo món đồ đến tận lúc hoàn thiện, vì cạnh da về sau còn phải chà và sơn.
- Dao cắt da: dùng để cắt theo đường vạch dọc thước thép. Lưỡi phải thật sắc để đi một đường dứt khoát thay vì cứa nhiều lần.
- Dao bán nguyệt: lưỡi cong hình nửa vầng trăng, dùng để cắt đường cong và cạnh da. Người thợ có thể lắc lưỡi dao theo đường cong thay vì kéo thẳng.
- Tấm kê cắt: lót bên dưới để bảo vệ mặt bàn và giữ cho mũi dao không bị cùn nhanh.
- Đá mài: giữ cho dao luôn sắc. Dao cùn là nguyên nhân phổ biến khiến đường cắt bị xơ.
Video dưới đây do xưởng quay, ghi lại cận cảnh kỹ thuật cắt cạnh da với dao bán nguyệt: lưỡi dao đi theo đường cong của chi tiết, không cần kéo cắt.
Ở xưởng, việc mài dao diễn ra thường xuyên chứ không chờ đến khi dao cùn hẳn. Một lưỡi dao sắc giúp người thợ cắt nhẹ tay hơn, đường cắt đều hơn và an toàn hơn, vì dao cùn buộc phải dùng nhiều lực, dễ trượt.
Dụng cụ lạng da: máy và tay
Lạng da là làm mỏng tấm da, hoặc chỉ làm mỏng phần mép, để các lớp ghép lại không bị dày cộm. Đây là công đoạn mà xưởng Thế Phạm dùng kết hợp cả máy lẫn tay:
- Máy lạng tấm: đưa cả tấm da về một độ dày mong muốn.
- Máy lạng mép: vát mỏng dọc theo mép chi tiết.
- Dao lạng trên mặt kính: người thợ lạng mép bằng tay trên một tấm kính phẳng, cho những chỗ cần kiểm soát kỹ hơn.
Vì sao đã có máy vẫn phải lạng tay? Da cá sấu dày mỏng không đều trên cùng một tấm, nên những chỗ như vậy cần bàn tay người thợ cảm nhận và điều chỉnh. Ở Thế Phạm, máy hỗ trợ phần chuẩn bị, còn phần thủ công mới quyết định chất lượng sản phẩm.
Chi tiết về các kiểu lạng và độ dày có trong bài lạng da là gì. Còn câu chuyện về việc phải thích nghi khi máy lạng thay đổi được kể trong bài khi máy lạng da đổi và bài học nhỏ.
Dụng cụ dán và gấp mép
Sau khi lạng, các lớp da được dán cố định với nhau trước khi khâu, để lúc đục lỗ và khâu chúng không xê dịch. Bộ dụng cụ làm đồ da cho công đoạn này gồm keo dán da, dụng cụ quét keo cho lớp keo mỏng và đều, cùng một cây búa hoặc dụng cụ miết để ép các lớp da khít vào nhau.
Với những chi tiết có mép gập vào trong, mép da cần được lạng mỏng trước rồi mới gấp và miết cho phẳng. Đây là kỹ thuật đòi hỏi tay nghề nhiều hơn dụng cụ, đã được mô tả trong bài kỹ thuật gấp mép trong chế tác da thủ công.
Dụng cụ đục lỗ da: đục và búa
Da dày và chắc nên kim không thể tự xuyên như khi khâu vải. Người thợ phải đục sẵn một hàng lỗ rồi mới khâu. Dụng cụ đục lỗ da thường gặp gồm:
- Đục răng (đục nhiều chấu): đục một lần được nhiều lỗ thẳng hàng, giúp khoảng cách giữa các mũi khâu đều nhau.
- Đục tròn: tạo lỗ tròn, như lỗ khoá trên thắt lưng.
- Búa: gõ lên đục. Lực gõ đều tay thì hàng lỗ mới đều.
- Tấm kê đục: đặt dưới da để đục xuyên mà không hỏng mũi đục.
Hàng lỗ quyết định đường khâu sau này. Lỗ lệch một chút thì mũi chỉ cũng lệch theo và rất khó sửa. Video ngắn dưới đây ghi lại công đoạn đục lỗ dây lưng thủ công tại xưởng.
Dụng cụ khâu tay: kim, chỉ và kẹp gỗ
Đồ da thủ công ở Thế Phạm được khâu tay bằng mũi khâu yên ngựa: một sợi chỉ, hai cây kim, cả hai kim cùng đi qua một lỗ từ hai phía. Nhóm dụng cụ làm đồ da cho việc khâu tay gồm:
- Kim khâu da: đầu kim tù, vì lỗ đã được đục sẵn; kim chỉ cần đi qua lỗ chứ không cần đâm thủng da.
- Chỉ khâu: loại chỉ chuyên dụng cho đồ da, đủ chắc để chịu lực kéo khi dùng hằng ngày.
- Kẹp gỗ: giữ chặt món đồ đứng thẳng giữa hai đầu gối hoặc trên bàn, để cả hai tay người thợ được rảnh mà kéo đều hai đầu chỉ.
Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn, bài khâu yên ngựa giải thích từng bước của mũi khâu, còn bài chỉ khâu đồ da nói về cách chọn chỉ và màu chỉ.
Dụng cụ hoàn thiện cạnh da
Cạnh da là chỗ lộ ra sau khi cắt. Nếu để thô, cạnh sẽ xơ và dễ bám bẩn. Vì vậy nhóm dụng cụ làm đồ da cuối cùng gồm giấy nhám để chà cạnh cho phẳng, sơn cạnh và dụng cụ để quét sơn lên mép da.
Ở xưởng, cạnh được chà nhám trước khi sơn, vì lớp sơn chỉ đẹp khi bề mặt bên dưới đã phẳng. Quy trình đầy đủ có trong bài sơn cạnh da.
Bộ dụng cụ làm đồ da cho người mới bắt đầu
Người mới học làm đồ da thủ công không cần sắm đủ mọi thứ ngay từ đầu. Một bộ dụng cụ làm đồ da tối thiểu để làm thử một chiếc ví thẻ hay móc khoá đơn giản có thể gồm:
- Một con dao cắt sắc và một viên đá mài.
- Một cây thước thép và một tấm kê cắt.
- Bìa cứng để làm rập.
- Một bộ đục răng, một cây búa và tấm kê đục.
- Kim khâu da, chỉ khâu và một cái kẹp để giữ món đồ.
- Keo dán da và giấy nhám.
Vài lưu ý nhỏ khi chọn đồ nghề làm da thủ công:
- Ưu tiên dao sắc: phần lớn lỗi ở người mới đến từ dao cùn chứ không phải tay run.
- Bắt đầu với món nhỏ: ví thẻ, móc khoá giúp làm quen đủ các công đoạn mà không tốn nhiều da.
- Thêm dụng cụ theo nhu cầu: khi làm nhiều đường cong mới cần dao bán nguyệt, khi làm thắt lưng mới cần đục tròn.
Dụng cụ chỉ là một nửa câu chuyện
Hai người thợ có cùng một bộ dụng cụ làm đồ da thủ công vẫn có thể làm ra hai sản phẩm rất khác nhau. Dụng cụ làm đồ da giúp công việc chính xác và nhanh hơn, nhưng cảm nhận độ dày của tấm da, lực tay khi gõ đục hay độ căng khi kéo chỉ thì chỉ có được qua nhiều năm làm nghề.
Đó cũng là cách xưởng Thế Phạm làm việc: máy móc hỗ trợ những phần cần độ đều, còn phần quyết định chất lượng vẫn làm bằng tay. Những món như dây da cá sấu cho đồng hồ Jeanrichard hay túi golf cầm tay TP Valet Clutch đều đi qua đủ các công đoạn kể trên, từ tờ rập bìa cứng đến lớp sơn cạnh cuối cùng.
Câu hỏi thường gặp về dụng cụ làm đồ da
Làm đồ da thủ công cần những dụng cụ gì?
Cơ bản gồm dụng cụ làm rập và lấy dấu (bìa cứng, thước thép, dùi vạch), dao cắt và đá mài, dụng cụ lạng da, keo dán, đục và búa để đục lỗ, kim chỉ và kẹp để khâu tay, giấy nhám và sơn cạnh để hoàn thiện.
Người mới bắt đầu nên mua những dụng cụ làm đồ da nào trước?
Nên bắt đầu với dao cắt sắc, đá mài, thước thép, tấm kê cắt, bìa cứng làm rập, một bộ đục răng, búa, kim chỉ khâu da, kẹp giữ đồ, keo dán và giấy nhám. Các dụng cụ khác có thể mua thêm khi cần.
Vì sao xưởng đã có máy lạng da vẫn phải lạng tay?
Máy lạng tấm và lạng mép giúp độ dày đều, nhưng có những chỗ cần kiểm soát kỹ, nhất là với da cá sấu dày mỏng không đều. Khi đó người thợ lạng mép bằng dao trên mặt kính để điều chỉnh theo cảm nhận của tay.
Dụng cụ đục lỗ da dùng để làm gì?
Đục răng tạo hàng lỗ thẳng và đều để khâu tay, còn đục tròn tạo lỗ như lỗ khoá thắt lưng. Búa gõ lên đục và tấm kê đặt bên dưới để đục xuyên mà không hỏng mũi đục.
Quý khách muốn tận mắt thấy những dụng cụ làm đồ da này trên bàn thợ có thể hẹn trước để ghé xưởng đồ da thủ công Thế Phạm tại TP.HCM hoặc liên hệ xưởng. Trong các công đoạn kể trên, công đoạn nào quý khách muốn xem kỹ hơn? Hãy lưu bài này lại và theo dõi Thế Phạm để xem các bài tiếp theo về nghề da.
